رسانههاي جمعي اسلامي در روسيه
نویسنده: رومان سیلانتیو
آغاز فعالیت رسانههاي گروهي اسلامي روسیه به بيش از یکصد سال قبل بر ميگردد. پس از انقلاب سال 1905 در روسيه، دهها روزنامه و مجله اسلامي به زبانهاي تاتاري، عربي، ازبكي و روسي منتشر شد. در ادامه وضعيت رسانههاي جمعي اسلامي در روسيه از ابتدا تاكنون مورد بررسي قرار گرفته و بخشي از مهمترين رسانههاي اسلامي اين كشور آشنا خواهيم شد.
اولين روزنامههاي اسلامي در مناطق تاتارنشین روسیه به بركت فعاليت گروههای مشهور به جديديون و به خصوص اسماعيل گاسپيرالي، رهبر شناخته شده آنها منتشر گشت. وي در سال 1883 انتشار روزنامه «ترجمان» را آغاز نمود كه به ارگان اصلي مطبوعاتي اين جنبش تبدل شد. در این میان روزنامههاي جنبش تجددگرايان (مصطلحاً جديديون) مانند «ترقي»، «تجار»، «الاصلاح» و «عدل»، بيشتر از همه شهرت يافته بودند. رضاالدين فخرالديناف، مفتي ، شهر اورنبورگ مجله ترقيخواه «شورا» را تأسيس كرد. اوايل قرن 20 در پاريس انتشار مجله «مسلمان» شروع شد كه به زبان روسي زندگي امت اسلامي روسيه را منعكس ميكرد.
قديميون، مخالفان عقيدتي «جديديون» به انتشار يك سري دیگر از مجلات مربوط به ترویج عقاید خود پرداختند. از اواخر سال 1906 مجلات «دنيا و معيشت» و «دين و معيشت» منتشر ميشدند كه در آن نقطه نظر جناح محافظهكار روحانيت مسلمانان ابراز ميشد. مجمع روحاني اسلامي اورنبورگ روزنامه «معلومات محكميه شرقيه ايرنبورگيه» را با شمارگان 800 نسخه منتشر ميكرد.
در دوران شوروي، نشريات اسلامي تا سال 1928 به فعاليت خود ادامه دادند و سپس از انتشار آنها جلوگیری بعمل آمد. تنها بعد از احياي نظام ادارات روحاني مسلمانان كه اواسط سالهاي 1940 صورت گرفت، در اين زمينه تحولات مثبتي پديد آمد. از سال 1947 به همت اداره روحانيت مسلمانان آسياي ميانه و قزاقستان انتشار مجله «مسلمانان شرق شوروي» با تيراژ نه چندان زياد شروع شد. البته، انتشار اين مجله بعد از مدت كوتاهي قطع شد و تنها در سال 1968 از سر گرفته شد. در اين مجله مسايل علوم ديني، فعاليت سازمانهاي اسلامي در زمينه عبادت و فعاليت بينالمللي منعكس شده و نيز فتاوي، بخشهايي از خطبهها و مطالب نشستها و مجامع مختلف درج ميشدند. تا سال 1989 مجله «مسلمانان شرق شوروي» تنها نشريه مسلمانان اتحاد شوروي بود. البته گاهي مقالات غير انتقادي و دوستانهاي درباره اسلام در مجله «علم و دين» نيز درج ميشدند.
در آستانه فروپاشي اتحاد شوروي اولين روزنامههاي اسلامي به روي كاغذ ارزان به وسيله دستگاههاي تكثير منتشر شدند. در این میان نشريات افراطي مانند روزنامه «توحيد»، ارگان مطبوعاتي حزب تجديد حيات اسلام و «پيك مسلمان» وابسته به مسجد جامع شهر ساراتوف كه از محتواي مشايهي برخوردار بودند، بخش قابل توجه مطبوعات اسلامي را تشكيل ميدادند. در سال 1990 اداره روحانيت مسلمانان بخش اروپايي و سيبري انتشار روزنامه خود را از سر گرفت كه به نشانه تداوم كار مجمع روحاني اورنبورگ «معلومات» نامگذاري شد. انتشار اين روزنامه به دليل مشكلات مالي قطع شد و در سال 1997 با تلاش محمدعلي خوزين مفتي منطقه پرم از سر گرفته شد. در سال 1991 در قازان اولين بنگاه انتشارات ادبيات اسلامي در روسيه به نام «ايمان» افتتاح شده و به انتشار روزنامهاي به زبان تاتاري با همين نام مبادرت ورزيد.
در آستانه انتخابات پارلماني سال 1999 تلاشي براي ايجاد روزنامه اسلامي سراسري به عمل آمد كه احتياج مبرم به اين نشريه احساس ميشد. با سفارش جنبش «رفاه»، وياچسلاو پولوسين (كشيش حوزه كليسايي كالوگا كه در تابستان سال 1999 اسلام آورد)، به اين كار پرداخت. نشريهاي كه او ايجاد كرد، اسم بسيار ساده «روزنامه مسلمان» داشت و شمارگان آن 500 هزار نسخه اعلام گرديد. اين روزنامه به صورت رايگان توزيع شده و در واقع نشريه تبليغاتي جنبش «رفاه» بود. همين امر باعث شد كه انتشار آن بزودي قطع شود. بعد از آنكه 5 نماينده «رفاه» وارد دوماي كشوري شدند، احتياج به «روزنامه مسلمان» رفع شد و اين روزنامه تعطيل گرديد. اواخر سال 2001 پولوسين با كمك حاميان مالي اداره روحانيت مسلمانان داغستان انتشار روزنامه «همه چيز درباره اسلام» را به عمل رساند. اين نشريه كه طيف وسيع خوانندگان را مخاطب قرار ميداد، بايستي كار «روزنامه مسلمان» را استمرار ميبخشيد. این نشریه با تيراژ 35 هزار نسخه منتشر گردید و در سال 2003 تعطيل شد كه تاكنون هيچ نشريه ديگري نتوانسته جاي خالي روزنامه سراسري اسلامي را بگيرد. البته پيش از اينكه مشكلات مالي مانع از انجام اين كار شود، فقدان مرکز واحد اطلاعرساني در جامعه اسلامي روسيه و تفاوتهاي جدي بين فرقههاي اسلامي از موانع مهم ایجاد چنین نشریه ای به شمار میآید. در واقع نميتوان در يك روزنامه مطالبي را جمع كرد كه به اندازه يكسان براي مسلمانان داغستان و سن پترزبورگ، كالينينگراد و منطقه ساخالين جالب و قابل قبول باشد.
در ژانويه سال 2002 روسيه شاهد اولين تجربه موفق انتشار مجله سراسری اسلامي شد. اداره روحانيت مسلمانان داغستان به انتشار ماهنامه «اسلام» پرداخت كه تا كنون به خوبي منتشر ميشود. در سهماهه اول سال 2004 به ابتكار اداره روحانيت مسلمانان بخش اروپايي روسيه، اداره روحانيت مسلمانان جمهوري تاتارستان و اداره روحانيت نيژني نوگورود، فصلنامه «منار» به عنوان «مجله روسي مكتب اسلام» تأسيس شد. اين مجله بر خلاف مجله «اسلام» كه اقشار هر چه وسيعتري را مخاطب قرار ميدهد، بر مسايل علوم الهي تأكيد ميكند. اواخر سالهاي1990 پخش اولين برنامههاي راديويي درباره اسلام شروع شد. از جمله ميتوان به پروژه «صوت الاسلام – صداي اسلام» در «راديو روسيه» با اجراي سرگئي – جنت ماركوس (آندري حسنوف) اشاره كرد. سپس چنين برنامههايي در بعضي راديوهاي منطقهاي پخش شدند كه فقط اين برنامهها تا كنون دوام آوردهاند. ولي برنامههاي مخصوص مسلمانان در شبكههاي فدرال تلويزيون كه اواسط سالهاي 1990 به وجود آمده بودند، به دليل كمبود بودجه يا بر اساس ملاحظات ايدئولوژيكي تعطيل شدند. از اين پروژههاي ناكام ميتوان از بخش اسلامي برنامه مذهبي «امروز» در شبكه اول، برنامه «همه سورههاي قرآن» در شبكه «فرهنگ» و «هزار و يك روز» در شبكه «روسيه» نام برد.
25 اوت سال 1995 مفتي راويل عينالدين طي نامهاي خطاب به منتمير شايميف، رئيس جمهور تاتارستان از تبعيض مسلمانان در تلويزيون شكايت كرده و اشاره نمود كه برنامه 30 دقيقهاي «منار» تنها براي ساكنان مسكو و حومه پايتخت پخش ميشود. اين پيام بياثر ماند. تنها 15 فوريه سال 2002 اولين برنامه 15 دقيقهاي «مسلمانان» توسط شبكه دولتي آرتيآر پخش شد كه بزودي علاقه مسلمانان روسيه را به خود جلب كرد. اين برنامه همانند برنامههاي تلويزيوني قبلي، به شوراي مفتيهاي روسيه گرايش دارد كه اين نتيجه فعاليت گسترده اين سازمان در فضاي اطلاعرساني بود. اوايل سال 2005 برنامه «مسلمانان» به عنوان يك پروژه موفق تلويزيوني پخش شد و قصد نداشت فعاليت خود را متوقف كند.
در ماه مي سال 2007 شوراي مفتيهاي روسيه با شبكه «روسيه اليوم» كه در همان ماه پخش برنامههاي خود براي كشورهاي خاورميانه را شروع كرده بود، توافق كرد و همراه با شبكه تلويزيوني «جهان اسلام» سايت «تلويزيون اسلامي» www.islamtv.ru را تأسيس نمود. گزارشهاي ضبط شده از مراسم شوراي مفتيها را ميتوان در اين سايت مشاهده نمود.در ماه ژوئيه همان سال مقامات عربستان سعودي با كسب حمايت اوليه راويل عينالدين راهاندازي ويرايش روسي شبكه تلويزيوني «مكه» را اعلام كردند و هدف آن تنوير افكار بينندگان، آگاه كردن مردم به اهداف معنوي، اخلاقي و انساني اسلام، برطرف كردن ادعاهاي نادرست تصنعي پيرامون دين اسلام، تغيير برداشت از اسلام، جدا كردن مفاهيم تروريسم و افراط از دين اعلام شد. همچنين گفته شد كه اين شبكه به پخش برنامههاي روشنگرانه براي مسلمانان مناطق مختلف كشور درباره دين خواهد پرداخت تا مسلمانان را از نفوذ افراطيوني كه از آنها استفاده سياسي ميكنند، مصون دارد. بنابراين، مسلمانان روسيه در آينده نزديك از امكان آشنايي بیشتر درباره وهابيت و ايدئولوژي رسمي عربستان سعودي برخوردار خواهند شد.
از سال 1998 قسمت ديگر رسانههاي اسلامي يعني منابع اينترنتي به تدريج فعال شد و ويرايش الكترونيكي شمارههاي روزنامه «منبر اسلام» به عنوان اولين سايت اسلامي صورت گرفت. بعد از مدت كوتاهي سايت مسجد يادبود مسكو به وجود آمد كه به مرور زمان به سايت رسمي اداره روحانيت مسلمانان بخش اروپايي روسيه و شوراي مفتيها تبديل شد (آدرس اين سايت www.muslim.ruميباشد). در سال 1999 اولين سايت رسمي زيرمجموعههاي اداره مرکزي روحانيت مسلمانان روسيه كار خود را شروع كرد. پايگاه اطلاعرساني اداره روحانيت مسلمانان منطقه پرم توسط مفتي محمدعلي خوزين، رئيس اين اداره طراحي شد (www.moslem.ru). در همان سال جهانيان از سايت گروه تندرو چچن «قفقاز – سنتر» كه تاكنون مهمترين بلندگوي این گروه ميباشد، راهاندازي شد. در سال 2001 به ابتكار اداره روحانيت مسلمانان داغستان و تعدادي از بنيادها، پايگاه اطلاعرساني «اسلام رو» راهاندازي شد كه هدف آن، دفاع از منافع مسلمانان سنتگرا و نيز انتشار آثار علماي داغستاني و آشنايي با ارزشهاي طريقتهاي محلي اعلام شده بود. در همان سايت اولين بخش خبري روزمره به وجود آمد. مدتي بعد سايتهايي از اين قبيل به وجود آمدند ولي كمتر سايتي تا سال 2007 باقي ماند.
وضعيت كنوني رسانههاي گروهي در روسيه
در حال حاضر حوزه رسانههاي گروهي اسلامي در فدراسیون روسیه بسيار ضعيف و توسعه نيافته است. اين امر در مقايسه با رسانههاي دیگر مذاهب از جمله مسیحیان ارتدوكس، يهوديان و پروتستانها بطور ملموس قابل تشخیص میباشد. در شرایط کنونی و علیرغم پیگیری جامعه اسلامی روسیه و دیدگاه مثبت مقامات ارشد این کشور برای ارائه دیدگاههای اصیل اسلامی، مسلمانان روسيه فاقد روزنامه يا مجله واحد سراسري و نيز برنامه راديو تلویزیونی در سطح فدرال میباشند.
برنامه تلويزيوني «مسلمانان» كه روز جمعه پخش ميشود، بيشتر حالت قومشناسي دارد و نه از اسلام بلكه از آداب و رسوم اقوام مسلمان تعريف ميكند. برنامههايي چون «سخن پدر روحاني» ارتدوكس كه بهترين نوع برنامه براي محافل وسيع مردم شناخته شده است، تنها در تاتارستان پخش میگردد. برنامه «خطبه شب» با اجراي خطيب جميل يوسكايف، رئيس اداره بينالمللي اداره روحانيت مسلمانان تاتارستان پخش ميشود.
مطبوعات و رسانههاي الكترونيكي
تقريباً هر يك از 57 اداره روحانيت مسلمانان روسيه روزنامه خود را داشته، دارد يا در آينده نزديك مايلند که چنین فضایی داشته باشند. قاعدتاً اين نشريات حداكثر ماهي يك بار منتشر ميشوند، تيراژ محدودي دارند و بيشتر به تجديد چاپ خبرها از اينترنت و روزنامههاي غير مذهبي ميپردازند. حدود 40% روزنامههاي ادارات روحانيت به زبانهاي قومي و قبل از همه به زبان تاتاري منتشر ميشوند. ادارههاي بزرگ روحانيت (اداره روحانيت مسلمانان بخش اروپايي روسيه، جمهوري تاتارستان، داغستان، چچن، اداره مرکزي روحانيت مسلمانان روسيه، نيژني نووگوراد و منطقه پرم) چند نشريه دارند. به علاوه، بعضي جمعيتهاي محلي مسلمانان و نهادهاي امام محتسب نيز نشريات خود را ايجاد كردهاند.
در ميان روزنامههايي كه توسط ادارات روحانيت مسلمانان تأسيس شدند، روزنامه «السلام» اداره روحانيت مسلمانان داغستان از بيشترين تيراژ با 47 هزار نسخه برخوردار است و سايت آن به نشاني www.assalam.ruقابل مشاهده ميباشد. غير مسلمانان بيشتر با روزنامه «منبر اسلام» آشنا هستند كه اداره روحانيت مسلمانان بخش اروپايي روسيه با تيراژ 10 هزار نسخه منتشر ميكند. اين روزنامه همچنين ارگان رسمي شوراي مفتيهاي روسيه محسوب ميشود. اداره مرکزي روحانيت مسلمانان روسيه از سال 1990 با وقفه روزنامه «معلومات» را منتشر مي كند كه به صورت غير منظم با تيراژ 999 نسخه چاپ ميشود. نشريه «ايمان» به زبانهاي روسي و تاتاري، سابقهدارترين نشريه مسلمانان تاتارستان محسوب ميگردد. در مجموع، اداره روحانيت مسلمانان جمهوري تاتارستان و نهادهاي نزديك به آن بيش از 20 عنوان روزنامه و مجله منتشر ميكنند. روزنامههايي نیز توسط دانشجويان دانشگاه اسلامي روسيه («فروروم») و كالج اسلامي قازان («المرجان») منتشر ميشوند.
از روزنامههاي ادارات روحانيت منطقهاي ميتوان به نشريه «آواز خلق» اداره روحانيت مسلمانان منطقه پرم اشاره كرد كه بسياري از مطالب آن در سايت www.moslem.ruمنتشر ميشوند. روزنامه «مدينه الاسلام» متعلق به اداره روحانيت نيژني نووگوراد به صورت الكترونيكي تماماً در سايتwww.islamnn.ru در دسترس علاقهمندان قرار ميگيرد. در اين منطقه همچنين سالنامه علوم الهي «موليد النبي» و سالنامه علمي «اسلام در منطقه نيژني» انتشار مييابند. از روزنامههاي غير وابسته اسلامي بايد به نشريه «نور الاسلام» (ماخاچقلعه) نزديك به اداره روحانيت مسلمانان داغستان (از سال 1997 با تيراژ حدود 6 هزار نسخه منتشر ميشود)، روزنامه «انديشه» (نشريه كنگره اسلامي «انديشه آزاد») كه در سايت www.islamnews.ruمنتشر ميگردد و نيز به «پيك اسلامي» (ماخاچقلعه) كه بخشي از مطالب آن در سايتwww.islam.dgu.ru يافت ميشود، اشاره كرد. مجلات «اسلام» و «منار» اشاره كرد كه به ترتيب توسط اداره روحانيت مسلمانان داغستان و شوراي مفتيهاي روسيه منتشر مي شوند، بخشي از آنها ميباشد.
در اكثر مناطق روسيه با ميزان بالاي جمعيت مسلمان، در شبكههاي راديويي و تلويزيوني محلي برنامههايي درباره اسلام پخش ميشود. اين همكاري به صورت موفق در چچن، داغستان، تاتارستان، قرهچاي – چركس، اينگوش و منطقه اورنبورگ جريان دارد. عموم روزنامههاي اسلامي به علت تيراژ پايين و ثانوي بودن مطالب خود در اذهان مسلمانان نفوذ چنداني ندارند. همين امر در مورد مجلات نيز صحت دارد كه به خاطر قيمت بالا و شبكه ضعيف توزيع، در دسترس كمتر كسي قرار دارند. در اين شرايط رسانههاي اينترنتي به منابع كليدي براي كسب برتري در ميدان اطلاعرساني تبديل شدهاند. وهابيون نيز از مطبوعات خود برخوردارند. روزنامههاي «القاف» و «پرچم اسلام» (داغستان)، «حكمت» (باشقيرستان) از معروفترين آنها هستند.
رسانهها در شبكه اينترنت
طبق آمار سيستم جستجوگر «رامبلر» فقط سايت «اسلام رو» در ميان ده سايت مذهبي پرطرفدار قسمت روسي اينترنت قرار دارد. هر روز 3500 نفر وارد اين سايت ميشوند كه اين رقم نسبتاً بالايي است. آنچه كه باعث محبوبيت بیشتر اين سايت شده است، وجود اولين سرويس دوستيابي براي مسلمانان و مغازه اينترنتي است. مقام دوم درميان پايگاههاي اطلاعرساني اسلامي به سايت www.islamnews.ruتعلق دارد كه قريب به 3000 نفر در روز از آن بازديد ميكنند. علاوه بر آن، پايگاههاي«مسلم پرس» www.muslim-press.ru، «اسلام در فدراسيون روسيه» www.islamrf.ru ، «اسلام آنلاين» www.islamonline.ruدر انتشار اخبار تخصص دارند ولي ميزان بازديد از آنها كمتر است. بعضي سايتهاي غيراسلامي هم اخبار اسلامي را منتشر ميكنند. مقام اول در اين بخش به پايگاه «اينترفاكس- دين» تعلق دارد كه قسمت خاص اسلامي http://www.interfax-religion.ru/islam دارد. اين تنها منبع خبري درباره اسلام در روسيه است كه ويرايش كامل انگليسي دارد. تعداد بازديد كنندگان سايت «اينترفاكس» به 20 هزار نفر در روز ميرسد.
سايت انستيتوي دين و سياست www.i-r-p.ru كه آلكساندر ايگناتنكو، اسلامشناس معروف فعاليت آن را هدايت ميكند، فقط اخباري درباره مسايل اسلام درج مينمايد ولي اين اخبار عمدتاً منعكس كننده حوادث خارجي است. هر روز تا 500 نفر وارد اين سايت ميشوند. در تابستان سال 2007 نماينده تام الاختيار رئيس جمهور فدراسيون روسيه در حوزه فدرال ولگا سايت «مسلمانان منطقه ولگا» www.muslims-volga.ru را راهاندازي نمود. اين سايت ميتواند به يكي از مهمترين سايتهاي روسي در زمينه مسايل اسلام تبديل شود. كمتر از يك سوم از 57 اداره روحانيت مسلمانان مناطق روسيه، صاحب سايتهاي رسمي هستند و يا زماني صاحب چنين سايتهايي بودند. بهترين سايتها به اداره روحانيت مسلمانان جمهوري تاتارستان و نهاد مفتي قازان www.e-islam.ruو www.e-riu.ru، اداره روحانيت مسلمانان منطقه پرم www.moslem.ru ، اداره روحانيت مسلمانان داغستان www. islamdag.ruو www.mufti.ru و اداره روحانيت مسلمانان نيژني نووگورادwww.islamnn.ru تعلق دارند. سايت اداره روحانيت مسلمانان بخش اروپايي روسيه و شوراي مفتيهاي روسيه www.muslim.ruنسبتاً پر طرفدار است.
علاوه بر ادارات مذكور، سايتهاي ادارات روحانيت مسلمانان جمهوري ماري ال، چواش، منطقه سامارا، منطقه خودمختار خانتي-مانسي (وابسته به اداره مرکزي روحانيت مسلمانان روسيه)، اداره روحانيت مركزي جمهوري چواشيا، اداره روحانيت جمهوري موردويا و جمهوري كارليا فعاليت ميكنند. جالب است كه نهادهاي مفتي منطقه ساراتوف (منطقه ولگا) و اداره روحانيت مسلمانان بخش آسيايي روسيه كه در امور اجتماعي بسيار فعال هستند، سايت رسمي خود را ندارند. از سازمانهاي سياسي و اجتماعي مسلمانان تنها سازمان «ميراث اسلامي روسيه» سايت خود را www.islamnasledie.ruحفظ كرده است ولي در گذشته سازمانهاي «رفاه» و «مجلس» نيز سايت داشتند. در بخش روسي اينترنت همچنين سايتهاي متعدد بنگاههاي انتشارات اسلامي، فروشگاههاي اينترنتي، سرويسهاي آشنايي و نكاح، پايگاههاي براي مسلمانان مبتدي و منابع جريانهاي غيرسنتي اسلامي وجود دارند.
منابع:
1) اسلام در اورآسيا: نظريات معاصر اخلاقي و زيباشناسي اسلام سني. مسكو، 2001.
2) ر. گ. لاندا. اسلام در تاريخ روسيه، مسكو سال 1995.
3) مطبوعات اسلامي. باشقيرستان. دائره المعارف مختصر، شهر اوفا، سال 1996.
4) همانجا.
5) مطالب سايت رسمي اداره روحانيت ازبكستان http://muslim.uz/eski/rus/
6) مسلمانان شرق شوروي. دائره المعارف بيديني. مسكو، سال 1986.
7) مالاشنكو. اصولگرايي فروتن. نشريه «نزاويسيمايا گازتا- اديان»، 26 ژوئن سال 2003.
8) ر. محمدشين. نهادهاي رسمي مسلمانان و سازمانها و جنبشهاي اجتماعي و سياسي تاتارستان در سالهاي 1990.پانوراما – فروم، شماره 12، سال 1997.
9) شمارههاي اول «روزنامه مسلمان».
10) برنامههاي اسلامي تلويزيون تعطيل ميشوند. روزنامه روسيه، 4 فوريه 2000.
11) نام راويل عين الدين براي منتمير شايميف رئيس جمهوري تاتارستان مورخ 25 اوت سال 1995.
12) مطالب سايت شبكه تلويزيوني RTR - www.rutv.ru.
13) مطالب سايت www.muslim.ru
14) مطالب خبرگزاري «اينترفاكس – دين»، مورخ 22 مي 2007.
15) مطالب خبرگزاري «اينترفاكس – دين»، مورخ 20 ژوئيه 2007.
16) د. رحيموا. در جستجوي چهره خود. «مدينه الاسلام»، ماه ژوئن سال 2007.
برگرفته از کتاب اسلام در روسیه معاصر
به نقل از ایراس
موضوعات مطالب :
رسانه و روابط بین الملل
مطالعات روسیه و خارج نزدیک
خلاصه کتاب ها
مطالعات قدرت نرم و عملیات روانی
